Historia prawa rzymskiego

Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0000

Pojęcie prawa

Rzymianie używali tego samego słowa ius zarówno na oznaczenie zbioru norm (prawa przedmiotowego), jak i uprawnienia konkretnej osoby (prawa podmiotowego). Co istotne, rzymska jurysprudencja nie znała współczesnego, teoretycznego podziału na prawo przedmiotowe i podmiotowe, stosując ten termin intuicyjnie w zależności od kontekstu. Jedyną bezpośrednią próbą zdefiniowania istoty prawa w źródłach jest wypowiedź Celsusa: ius est ars boni et aequi, co oznacza, że prawo jest sztuką (kunsztem) stosowania tego, co dobre i słuszne.

W znaczeniu: przedmiotowym

(łac. ius) w źródłach rzymskich definiowane jest jako określony zespół norm prawnych, którego zadaniem jest porządkowanie i regulowanie wybranych dziedzin życia społecznego. Jako przykłady prawa przedmiotowego źródła wymieniają ius Quiritium (prawo Kwirytów) oraz ius publicum (prawo publiczne).

W znaczeniu: podmiotowym

(łac. ius) w kontekście rzymskim odnosi się do konkretnego uprawnienia lub roszczenia, które przysługuje danej osobie na podstawie obowiązujących norm (prawa przedmiotowego). Jako typowe przykłady prawa podmiotowego źródła wymieniają m.in. ius vendendi (prawo sprzedaży) oraz ius testamenti faciendi (prawo do sporządzenia testamentu).

prawo publiczne i prawo prywatne, utilitas

Rozróżnienie na prawo publiczne (ius publicum) i prawo prywatne (ius privatum) stanowi jeden z najbardziej fundamentalnych i najtrwalszych podziałów w rzymskiej nauce prawa. Choć terminy te pojawiały się już w pismach rzymskich historyków i literatów (np. u Liwiusza czy Cycerona), to precyzyjne kryterium rozgraniczające obie sfery sformułował dopiero prawnik Ulpian na początku III wieku n.e. Kluczowym pojęciem pozwalającym na rozdzielenie tych dwóch dziedzin jest utilitas, tłumaczone jako korzyść, interes lub użyteczność.

Prawo publiczne

To normy, które odnoszą się do ustroju państwa rzymskiego (quod ad statum rei Romanae spectat).

Prawo prywatne

To normy, które dotyczą interesu poszczególnych jednostek (quod ad singulorum utilitatem).

Pojęcie utilitas

Rzymianie przyjmowali przy tym zasadę nadrzędności interesu ogółu nad interesem jednostki. Utilitas publica: Odnosi się do norm prawa publicznego (ius publicum), które dotyczą ustroju państwa rzymskiego (statum rei Romanae). Utilitas privata: Odnosi się do norm prawa prywatnego (ius privatum), które mają na celu ochronę korzyści poszczególnych osób (singulorum utilitatem).

Periodyzacja rozwoju prawa rzymskiego antycznego

(w historiografii istnieją różne ujęcia, upewnij się więc, zerkając do notatek)

Okres prawa archaicznego (starorzymskiego). Trwał od założenia Rzymu (753 r. p.n.e.) do połowy III w. p.n.e. (początek wojen punickich w 264 r. p.n.e.).
Okres prawa przedklasycznego. Obejmuje czas od połowy III w. p.n.e. do upadku republiki i początku pryncypatu Augusta (27 r. p.n.e.).
Okres prawa klasycznego. Trwał od początku pryncypatu (27 r. p.n.e.) do śmierci ostatniego cesarza z dynastii Sewerów, Aleksandra Sewera (235 r. n.e.).
Okres prawa poklasycznego (schyłkowego). Obejmuje okres od 235 r. n.e. do śmierci cesarza Justyniana I w 565 r. n.e.

prawo archaiczne

Podstawowym źródłem był zwyczaj przodków (mos maiorum), a najważniejszym pomnikiem legislacyjnym Ustawa XII Tablic (ok. 450 r. p.n.e.), która zapoczątkowała prawo stanowione. Prawo to cechowało się skrajnym formalizmem, surowością oraz dostępnością wyłącznie dla obywateli rzymskich (ius civile). W tym czasie wiedza prawnicza była zmonopolizowana przez kolegium pontyfików.

prawo przedklasyczne

Obejmuje czas od połowy III w. p.n.e. do końca Republiki (27 r. p.n.e.). Gwałtowny rozwój terytorialny i gospodarczy wymusił uelastycznienie norm, co realizowano poprzez prawo pretorskie (ius honorarium) oraz prawo narodów (ius gentium). Kluczową innowacją było wprowadzenie procesu formułkowego, który zastąpił sztywne procedury legisakcyjne. W tym okresie nastąpiła również laicyzacja jurysprudencji.

prawo klasyczne

Trwało od początku pryncypatu (27 r. p.n.e.) do śmierci ostatniego cesarza z dynastii Sewerów w 235 r. n.e. Jest to czas apogeum rzymskiej myśli prawniczej, charakteryzujący się najwyższym poziomem techniki legislacyjnej i precyzją pojęciową. Najwybitniejsi prawnicy (m.in. Papinian, Ulpian, Paulus) brali udział w tworzeniu prawa poprzez udzielanie oficjalnych odpowiedzi (ius publice respondendi) oraz pisanie monumentalnych dzieł.

prawo poklasyczne

Obejmuje okres od 235 r. n.e. do śmierci Justyniana w 565 r. n.e. Charakteryzuje się upadkiem samodzielnej jurysprudencji i dominacją ustawodawstwa cesarskiego (leges) jako jedynego źródła nowego prawa. Ze względu na trudności w stosowaniu dawnego prawa (ius), wprowadzono mechaniczne zasady jego oceny, np. tzw. ustawę o cytowaniu z 426 r. n.e.

proces wulgaryzacji prawa

Zjawisko to wystąpiło głównie w IV–VI w. n.e., zwłaszcza w zachodniej części państwa. Polegało na uproszczeniu i spłyceniu kunsztownych konstrukcji klasycznych, co było wynikiem ogólnego upadku kultury prawniczej i potrzeb praktyki gospodarczej okresu dominatu. Wulgaryzacja przejawiała się m.in. w zacieraniu różnic między własnością a posiadaniem oraz w rozwlekłym i niejasnym języku konstytucji cesarskich.

prawo justyniańskie

Tworzy podokres prawa poklasycznego w czasie panowania cesarza Justyniana I Wielkiego (527–565 r. n.e.). Jego celem było uporządkowanie i ujednolicenie całego dorobku prawnego Rzymu, co zaowocowało kodyfikacją znaną później jako Corpus Iuris Civilis. Składała się ona z Kodeksu (ustawy cesarskie), Digestów (wybór pism jurystów), Instytucji (podręcznik) oraz Nowel (bieżące ustawy cesarza). Kodyfikacja ta zachowała najcenniejszy dorobek Rzymu dla przyszłych pokoleń prawników.

Kryteria periodyzacji

Formy ustrojowe państwa: To kryterium jest miarodajne przede wszystkim dla prawa publicznego. Na jego podstawie wyróżnia się cztery główne etapy: królestwo (753–509 r. p.n.e.), republika (509–27 r. p.n.e.), pryncypat (27 r. p.n.e. – 284 r. n.e.) oraz dominat (284–476 r. n.e. na Zachodzie, do 565 r. n.e. na Wschodzie).
Przemiany społeczno-gospodarcze: Rozwój prawa prywatnego wykazywał niewielką zależność od form państwa, a kluczowe znaczenie miały dla niego zmiany w siłach wytwórczych oraz ewolucja niewolnictwa jako podstawowej instytucji epoki.
Dynamika rozwoju i charakter źródeł prawa: Periodyzacja prawa prywatnego opiera się na analizie momentów przełomowych w sposobach tworzenia norm.

Źródła prawa dla każdego okresu

Zwyczaj. Prawo zwyczajowe (mos maiorum, ius non scriptum): Najstarsze, niepisane normy przekazywane z pokolenia na pokolenie, będące pierwotnym regulatorem życia społecznego.

Ustawa. Ustawy królewskie (leges regiae): Tradycyjnie przypisywane królom, dotyczyły głównie spraw sakralnych i ustrojowych.

Warto też pamiętać o Ustawie XII Tablic, która była pierwszą kodyfikacją prawa zwyczajowego, stanowiącą fundament rzymskiego porządku prawnego i przejście do prawa stanowionego.

Uchwały senatu. Uchwały senatu (senatus consulta): W okresie pryncypatu przejęły rolę ustaw zgromadzeń ludowych, stając się bezpośrednim źródłem prawa (np. SC Macedonianum).

Plebiscita. Ustawy (leges rogatae) i uchwały plebsu (plebiscita): Ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia) na wniosek urzędnika oraz uchwały zgromadzeń plebejskich, które od 286 r. p.n.e. (lex Hortensia) zyskały moc powszechnie obowiązującą.

Edykt urzędniczy pretorski. Edykty magistratur (ius honorarium): Programy działalności ogłaszane przez pretorów, edylów i namiestników prowincji. Poprzez wprowadzanie nowych skarg (actiones) i zarzutów (exceptiones), pretorzy elastycznie uzupełniali i poprawiali prawo cywilne.

Działalność jurysprudencji. Jurysprudencja klasyczna: Apogeum myśli prawniczej. Wybitni prawnicy (np. Papinian, Ulpian, Paulus) tworzyli prawo poprzez oficjalne odpowiedzi (ius publice respondendi) i monumentalne dzieła.

W okresie prawa archaicznego: jurysprudencja kapłańska, czyli interpretacja norm dokonywana przez kolegium pontyfików, którzy posiadali monopol na znajomość kalendarza sądowego i formuł procesowych.
W okresie prawa przedklasycznego: jurysprudencja świecka, gdy proces laicyzacji zapoczątkowany ujawnieniem formuł (ius Flavianum). Juryści (veteres) udzielali porad prawnych (respondere), pomagali w sporządzaniu aktów (cavere) i układaniu formułek procesowych (agere).

Konstytucje cesarskie. Konstytucje cesarskie (constitutiones principum): Rozporządzenia cesarskie o mocy ustawy, występujące jako: edykty (ogólne), dekrety (wyroki cesarskie), reskrypty (odpowiedzi na zapytania) i mandaty (instrukcje dla urzędników).

ius

Ius civile

Definicja: Jest to rodzime, rzymskie prawo narodowe, stworzone przez obywateli rzymskich wyłącznie dla nich samych (ius proprium civitatis).

Zakres podmiotowy: Obowiązywało ono co do zasady tylko obywateli rzymskich (cives Romani). Cudzoziemcy (peregryni) nie mieli do niego dostępu, chyba że przyznano im specjalne przywileje, takie jak commercium (prawo do czynności majątkowych) lub conubium (prawo do rzymskiego małżeństwa).

Cechy: Charakteryzowało się dużym formalizmem, surowością i sztywnością. Zaliczano je do prawa ścisłego (ius strictum), gdzie decydowała litera prawa i rygorystyczne zachowanie formy.

Źródła: Wywodziło się z dawnych zwyczajów przodków (mos maiorum), a następnie z ustaw (leges), uchwał plebsu (plebiscita), uchwał senatu oraz działalności jurystów. Najstarszą jego warstwę nazywano ius Quiritium (prawem Kwirytów).

Ius gentium

Definicja: Prawo wspólne wszystkim ludziom, oparte na naturalnym porządku i „wrodzonym rozsądku” (naturalis ratio).

Geneza: Wykształciło się w praktyce pretora peregrynów w celu rozstrzygania sporów między obywatelami i cudzoziemcami lub między samymi cudzoziemcami.

Cechy: Było to prawo elastyczne, nieformalne, oparte na słuszności (aequitas) oraz dobrej wierze (bona fides).

Zakres: Regulowało głównie obrót majątkowy, wprowadzając m.in. kontrakty konsensualne (kupno-sprzedaż, najem, spółka, zlecenie). Choć pierwotnie odrębne od ius civile, z czasem wywarło na nie ogromny wpływ, prowadząc do uniwersalizacji prawa rzymskiego.

Ius naturale

Pojęcie: Pojmowane jako prawo idealne, niezmienne i powszechne, wynikające z samej natury i nakazów sprawiedliwości.

Różne ujęcia:

Według Ulpiana to prawo, którego natura nauczyła wszystkie żywe istoty (w tym zwierzęta), np. prokreacja i wychowywanie potomstwa.
Justynian definiował je jako porządek ustanowiony przez boską opatrzność, który pozostaje zawsze stały i niezmienny.

Relacja do niewolnictwa: Juryści zauważali, że choć według prawa naturalnego wszyscy ludzie rodzą się wolni, to instytucja niewolnictwa została wprowadzona przez ius gentium jako efekt wojen.

Ius honorarium (prawo urzędnicze)

Definicja: Warstwa prawa powstała w wyniku działalności magistratur rzymskich, przede wszystkim pretorów, którzy ogłaszali programy swojego urzędowania w edyktach. Często utożsamiane z pojęciem ius praetorium (prawa pretorskiego).

Funkcja (według Papiniana): Prawo to wprowadzono w celu wspomagania (adiuvare), uzupełniania (supplere) lub poprawiania (corrigere) rygorystycznego prawa cywilnego dla użyteczności publicznej.

Działanie w praktyce: Pretor nie mógł formalnie znieść ius civile, ale mógł np. udzielić ochrony nowym stosunkom faktycznym lub paraliżować niesłuszne roszczenia cywilne za pomocą zarzutów procesowych (exceptiones). Rozwój tego systemu zakończył się ok. 130 r. n.e. wraz z kodyfikacją „edyktu wieczystego” przez Salwiusza Juliana.

Co to jest prawo zwyczajowe?

Prawo zwyczajowe (łac. mos maiorum, consuetudo, ius non scriptum) to zespół niepisanych norm prawnych, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie i wynikają z długotrwałego stosowania określonych zasad przez społeczeństwo. W starożytnym Rzymie było ono pierwotnym regulatorem życia społecznego, opartym na autorytecie przodków oraz powszechnej akceptacji wspólnoty.

Prawo rzymskie miało charakter zwyczajowy przede wszystkim w okresie archaicznym (starorzymskim), który trwał od założenia Rzymu (753 r. p.n.e.) do połowy III w. p.n.e..

Prawo ludzkie (ius) nie było wówczas wyraźnie oddzielone od prawa boskiego (fas), a normy zwyczajowe były często wspierane sankcjami sakralnymi.
Interpretacja tych niepisanych zasad należała do kolegium pontyfików, którzy strzegli ich tajemnicy przed plebejuszami.
Z czasem znaczenie zwyczaju słabło, gdyż jego najważniejsze zasady zostały przejęte przez ustawy (zwłaszcza Ustawę XII Tablic) oraz edykty pretorskie. Pewien renesans prawa zwyczajowego nastąpił jednak w okresie poklasycznym w formie tzw. prawa wulgarnego.

Ustawa XII Tablic (Lex duodecim tabularum), uchwalona w latach 451–450 p.n.e., stanowiła pierwszą historyczną kodyfikację rzymskiego prawa zwyczajowego.

Została spisana na żądanie plebejuszy, którzy domagali się jawności i uściślenia norm prawnych. Wcześniej niepisane prawo mogło być interpretowane przez patrycjuszowskich urzędników i kapłanów w sposób dla nich stronniczy.
Jej powstanie oznaczało fundamentalne przejście od prawa niepisanego do prawa stanowionego (pisanego). Choć była to kodyfikacja niepełna i sformułowana w sposób dość nieporadny, stała się fundamentem całego rzymskiego porządku prawnego.
Obejmowała przepisy dotyczące procesu, prawa rodzinnego, spadkowego i karnego. Cieszyła się tak ogromnym szacunkiem, że rzymski historyk Liwiusz nazwał ją źródłem wszelkiego prawa publicznego i prywatnego (fons omnis publici privatique iuris).

Co to znaczy, że prawo klasyczne było prawem jurysprudencyjnym?

Określenie prawa klasycznego jako prawa jurysprudencyjnego wynika z faktu, że w tym okresie (od początku pryncypatu Augusta do połowy III wieku n.e.) to właśnie działalność uczonych prawników (jurysprudencji) stała się głównym motorem rozwoju i kształtowania norm prawnych.

Jurysprudencja jako źródło prawa

Prawo rzymskie stało się „prawem uczonym” (jurysprudencyjnym), ponieważ wybitni prawnicy rzymscy nadali mu świetną formę zewnętrzną, precyzyjną terminologię oraz stworzyli system logicznych konstrukcji pojęciowych. Jurysprudencja przenikała cały proces tworzenia i stosowania prawa. Prawnicy interpretowali dawne prawo zwyczajowe i ustawy (jak Ustawę XII Tablic), byli doradcami pretora przy tworzeniu edyktów oraz współpracownikami cesarzy w ich działalności normatywnej. W okresie pryncypatu opinie uczonych prawników (responsa prudentium) uzyskały oficjalną rangę źródła prawa. Jeśli poglądy uprawnionych jurystów były zgodne, miały one moc ustawy (legis vicem).

Szkoły prawnicze w okresie pryncypatu

W I i II wieku n.e. rzymska myśl prawnicza skupiała się wokół dwóch rywalizujących szkół (sectae): Sabinianów i Prokulianów.

Sabinianie (Kasjanie): Założeni przez Atejusza Kapitona, wzięli nazwę od Massuriusa Sabinusa. Uważani byli za szkołę bardziej tradycyjną. Sabinus napisał słynne dzieło Libri tres iuris civilis, które stało się podstawą późniejszych komentarzy.
Prokulianie: Założeni przez Marka Antistiusa Labeona (wybitnego nowatora), wzięli nazwę od jego następcy – Prokulusa. Do tej szkoły należał m.in. Celsus.

Szkoły różniły się w konkretnych kwestiach szczegółowych (np. kryterium dojrzałości u chłopców czy nabycie własności przez przetworzenie rzeczy), natomiast ich metody pracy były zbliżone. Rywalizacja ta wygasła w II wieku n.e.

Ius respondendi

Był to słynny przywilej (ius respondendi ex auctoritate principis) nadawany przez cesarzy (począwszy od Augusta lub Tyberiusza) wybranym, najwybitniejszym prawnikom. Prawnicy ci udzielali odpowiedzi na pytania prawne „pod autorytetem cesarza”. Takie opinie były wiążące dla sędziego przy rozstrzyganiu konkretnej sprawy. Cesarz Hadrian ustalił później, że jeśli opinie autoryzowanych prawników są sprzeczne, sędzia może wybrać ten pogląd, który uzna za słuszny.

Konstytucja raweńska

W okresie poklasycznym, gdy kultura prawnicza podupadła, sędziowie mieli trudności z korzystaniem z ogromnej literatury klasycznej pełnej sprzecznych opinii,. Aby temu zaradzić, cesarz Walentynian III wydał w Rawennie tzw. ustawę o cytowaniu.

Oficjalną moc wiążącą przyznano pismom tylko pięciu prawników: Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana i Modestyna.

Jeśli ich opinie były zgodne, wiązały sędziego bezwzględnie.
W razie rozbieżności sędzia musiał iść za zdaniem większości.
Przy równej liczbie głosów przeważał pogląd Papiniana.
Sędzia odzyskiwał swobodę wyboru tylko wtedy, gdy Papinian nie wypowiedział się w danej sprawie, a głosy pozostałych dzieliły się po równo.

Prawotwórcza działalność pretorów

Podstawą prawną działań urzędników (magistratur), takich jak pretorzy, edylowie kurulni czy namiestnicy prowincji, było przysługujące im ius edicendi, czyli prawo ogłaszania edyktów. Największe znaczenie dla rozwoju prawa prywatnego miały edykty pretorów: miejskiego (praetor urbanus) oraz dla cudzoziemców (praetor peregrinus).

Każdy urzędnik przy obejmowaniu rocznego stanowiska ogłaszał program swojej działalności, zwany edictum perpetuum (edykt wieczysty w znaczeniu rocznym). Zawierał on zapowiedzi środków ochrony prawnej, takich jak skargi (actiones), zarzuty procesowe (exceptiones) oraz środki pozaprocesowe, których urzędnik zamierzał udzielać w trakcie swojej kadencji. Kolejni urzędnicy zazwyczaj przejmowali sprawdzony w praktyce trzon przepisów od swoich poprzedników, co nazywano edictum tralaticium (edykt przenośny), dodając do niego własne innowacje edicta nova. Według słynnej definicji Papiniana, prawo to wprowadzono, aby wspomagać (adiuvare), uzupełniać (supplere) lub poprawiać (corrigere) prawo cywilne dla użyteczności publicznej. Dzięki temu pretorzy mogli chronić nowe stosunki społeczne i gospodarcze, których sztywne ius civile nie dostrzegało, opierając swoje decyzje na zasadzie słuszności (aequitas) i dobrej wiary (bona fides).

Edictum perpetuum Hadriani

Wraz z umacnianiem się władzy cesarskiej w okresie pryncypatu, swoboda prawotwórcza pretorów zaczęła być postrzegana jako przeszkoda dla stabilizacji systemu pod kontrolą cesarza. Około 130 r. n.e. cesarz Hadrian polecił wybitnemu prawnikowi Salwiuszowi Julianowi definitywne uporządkowanie i zredagowanie tekstów edyktów pretorskich i edylów kurulnych. Efektem tych prac był ujednolicony tekst, znany jako edykt salwiański lub edykt wieczysty Hadriana (Edictum Salvianum lub Edictum perpetuum). Został on zatwierdzony uchwałą senatu, co nadało mu moc ustawy. Od tego momentu pretorzy stracili prawo do wprowadzania zmian w treści edyktu, przy obejmowaniu urzędu ogłaszali go jedynie formalnie w ustalonej redakcji. Prawo do dokonywania ewentualnych uzupełnień lub zmian zostało zastrzeżone wyłącznie dla cesarza.

Pojęcia ius i lex

W prawie rzymskim pojęcia ius oraz lex pełniły odrębne role, ewoluując od sztywnych form archaicznych ku uniwersalnym konstrukcjom okresu klasycznego i poklasycznego. Termin ius odpowiada polskiemu słowu „prawo” i był używany przez rzymskich jurystów w kilku znaczeniach. Termin lex miał węższe, bardziej techniczne znaczenie niż ius i odnosił się do prawa stanowionego.

Ius

Najsłynniejszą próbę zdefiniowania prawa podjął Celsus, twierdząc, że ius est ars boni et aequi – prawo jest sztuką (kunsztem) stosowania tego, co dobre i słuszne. Definicja ta podkreślała etyczny fundament prawa, łącząc je z wartościami takimi jak sprawiedliwość (iustitia) i słuszność (aequitas).

Ius oznaczało z jednej strony zespół norm porządkujących dziedziny życia (prawo przedmiotowe, np. ius publicum), a z drugiej strony konkretne uprawnienie wynikające z tych norm (prawo podmiotowe, np. ius vendendi – prawo sprzedaży).

Warto też wiedzieć, że pierwotnie prawo ludzkie (ius) było nierozerwalnie złączone z prawem boskim (fas). Z czasem, w miarę laicyzacji, ius zaczęło oznaczać sferę działania ludzkiego dozwoloną i chronioną przez państwo, podczas gdy fas odnosiło się do sfery religijnej. Naruszenie ius stanowiło iniuria (bezprawie) i skutkowało sankcjami świeckimi, natomiast naruszenie fas było uznawane za nefas (bezbożność).

Lex

Według jurysty Gaiusa lex est quod populus iubet atque constituit – ustawą jest to, co lud nakazuje i ustanawia. W okresie republiki ustawy (leges rogatae) były uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia) na wniosek urzędnika mającego ius agendi cum populo.

Każda lex składała się zazwyczaj z trzech części:

praescriptio – wstęp zawierający dane wnioskodawcy, datę i miejsce głosowania,
rogatio – właściwa treść wniosku ustawodawczego,
sanctio – określenie skutków naruszenia przepisów ustawy.

Ustawy dzielono na:

leges perfectae – powodowały nieważność czynności i karę,
leges minus quam perfectae – nakładały karę, ale czynność pozostawała ważna,
leges imperfectae – nie przewidywały sankcji za ich naruszenie.

Co to znaczy, że prawo poklasyczne było epoką prawa stanowionego?

W prawie rzymskim określenie okresu poklasycznego (trwającego od 235 r. n.e. do śmierci Justyniana w 565 r. n.e.) mianem epoki prawa stanowionego wynika z faktu, że w ustroju monarchii absolutnej (dominatu) jedynym twórczym źródłem nowego prawa (ius novum) stało się ustawodawstwo cesarskie. W okresie tym władza ustawodawcza należała niepodzielnie do cesarza, który sprawował ją poprzez wydawanie konstytucji zwanych leges generales. Sam władca był uznawany za postać nadrzędną wobec prawa, co wyrażała zasada: Princeps legibus solutus est – cesarz nie jest związany ustawami.

Nastąpiło przesunięcie znaczeniowe terminów prawnych. Nazwa lex, która w okresie republiki była zarezerwowana dla ustaw zgromadzeń ludowych, zaczęła oznaczać wszelkie przejawy woli cesarza (konstytucje). Z kolei pod pojęciem ius (lub ius vetus) rozumiano teraz „dawne prawo”, czyli dorobek jurystów klasycznych oraz ustawy i edykty z wcześniejszych epok. Cesarze stopniowo wyeliminowali inne czynniki prawotwórcze, które działały w okresie republiki i pryncypatu. Przestały funkcjonować zgromadzenia ludowe, magistratury utraciły samodzielność jurysdykcyjną, a senat przestał wydawać uchwały, stając się jedynie miejscem publikacji decyzji cesarskich.

Wybitna i twórcza rzymska nauka prawa zanikła. Juryści przestali wydawać wiążące opinie we własnym imieniu (zanik ius publice respondendi), a zamiast tego stali się anonimowymi urzędnikami pracującymi w kancelariach cesarskich nad redagowaniem aktów władcy. Ich rola ograniczyła się do porządkowania i upraszczania materiału klasycznego na potrzeby praktyki. Ponieważ ustawodawstwo cesarskie było bardzo obfite i rozproszone, zaczęto tworzyć jego zbiory, zwane kodeksami (codices). Pierwszymi były prywatne Kodeksy Gregoriański i Hermogeniański, a pierwszym urzędowym – Kodeks Teodozjański z 438 r. n.e.

Kodyfikacja Justyniańska i jej elementy

Kodyfikacja Justyniańska to monumentalne dzieło ustawodawcze podjęte w VI wieku n.e. (lata 528–534) przez cesarza Justyniana I Wielkiego, którego celem było uporządkowanie, ujednolicenie i utrwalenie całego dorobku prawa rzymskiego. Prace te prowadzono z wielkim pośpiechem pod kierownictwem wybitnego prawnika Tryboniana, który stał na czele specjalnie powołanych komisji. Zasadnicze dzieło Justyniana składało się z trzech części: Kodeksu, Digestów oraz Instytucji, a po ich ogłoszeniu było uzupełniane przez Nowele.

Co to znaczy, że Digesta Justyniańskie są kodyfikacją ius?

Digesta (lub Pandekty) stanowią obszerny wybór z pism wybitnych prawników rzymskich, głównie z okresu klasycznego. Pojęcie ius (lub ius vetus) oznaczało w tym czasie „dawne prawo”, czyli dorobek jurysprudencji, który cechował się rozproszeniem i licznymi sprzecznościami. Digesta nadały tym uczonym opiniom oficjalną moc ustawy, czyniąc z nich spójny system prawny obowiązujący w sądach.

Pojęcie interpolacji

(zwane także emblemata Triboniani) to celowe przeróbki, skróty i zmiany dokonywane przez kompilatorów w tekstach klasycznych prawników włączanych do Digestów i Kodeksu. Justynian upoważnił komisję do usuwania rzeczy nieaktualnych, eliminowania sprzeczności i dostosowywania starego materiału do potrzeb VI wieku, co skutkowało tym, że wiele tekstów klasycznych straciło swój autentyczny charakter na rzecz nowej treści.

Kodeks Justyniański jako kodyfikacja leges

Pierwszym krokiem Justyniana było zebranie konstytucji cesarskich, określanych w okresie dominatu mianem leges. Ostateczna redakcja z 534 roku, znana jako Codex repetitae praelectionis, obejmuje ponad 4600 konstytucji wydanych od czasów cesarza Hadriana do Justyniana. Zastąpił on wcześniejsze zbiory, takie jak Kodeks Gregoriański, Hermogeniański i Teodozjański.

Instytucje Justyniańskie

Był to oficjalny podręcznik do nauki prawa przeznaczony dla młodzieży studenckiej, który jednocześnie posiadał pełną moc obowiązującej ustawy. Układ podręcznika został oparty na systematyce Instytucji Gaiusa: osoby, rzeczy, powództwa (personae, res, actiones).

Novellae

Są to nowe ustawy wydawane przez Justyniana już po zakończeniu kodyfikacji, w latach 535–565. Zostały spisane głównie w języku greckim, aby wyjść naprzeciw potrzebom ludności wschodniej części państwa.

Corpus Iuris Civilis

To zbiorcza nazwa obejmująca wszystkie części ustawodawstwa Justyniana: Kodeks, Digesta, Instytucje oraz Nowele. Sam Justynian nie nadał temu dziełu wspólnej nazwy, a termin ten został ukuty dopiero w średniowieczu, utrwalony w druku w 1583 roku przez francuskiego humanistę Dionisiusa Gothofredusa. Do dziś pozostaje ono najważniejszym źródłem poznania prawa rzymskiego i fundamentem europejskiej kultury prawnej.

Leges Romanae Barbarorum

Leges Romanae Barbarorum (dosłownie: „prawa rzymskie barbarzyńców”) to urzędowe zbiory prawa rzymskiego wydawane na przełomie V i VI wieku przez królów germańskich dla ludności rzymskiej zamieszkującej tereny podbite po upadku Cesarstwa Zachodniego w 476 roku. Zbiory te obejmowały materiał czerpany zarówno z pism dawnych jurystów (ius), jak i z konstytucji cesarskich (leges). Choć inicjatywa królów germańskich wyprzedziła kodyfikację Justyniana, zakres wykorzystanego w nich materiału był znacznie skromniejszy. Zasada personalności prawa: Ich wydanie było wyrazem respektowania przez władców germańskich zasady, według której podbici Rzymianie rządzili się nadal własnym prawem rzymskim (w jego zwulgaryzowanej postaci), podczas gdy ludność germańska stosowała własne prawa szczepowe.

Lex Romana Visigothorum (Breviarium Alarici): Wydana w 506 roku przez króla Alaryka II dla ludności rzymskiej w państwie Wizygotów. Była to najważniejsza z kodyfikacji barbarzyńskich, czerpiąca materiał z Kodeksu Teodozjańskiego, Instytucji Gaiusa oraz Sentencji Paulusa. Przetrwała w użyciu aż do XII wieku, stanowiąc kluczowe źródło poznania wcześniejszego prawa rzymskiego na Zachodzie.
Lex Romana Burgundionum: Zbiór sporządzony około 500 roku na polecenie króla Gundobada dla Rzymian w państwie Burgundów. Oparty był głównie na Kodeksie Teodozjańskim i Sentencjach Paulusa, przy czym niektóre przepisy zmodyfikowano pod wpływem prawa burgundzkiego.
Edictum Theodorici: Zbiór z około 500 roku, przypisywany królowi Ostrogotów Teodorykowi Wielkiemu. W odróżnieniu od pozostałych, był on przeznaczony zarówno dla Gotów, jak i dla ludności rzymskiej.

Co to jest egzegeza?

To specyficzny sposób badania i interpretowania tekstów prawnych, który odegrał kluczową rolę w procesie przywracania znajomości prawa rzymskiego w Europie.

Metoda ta polega na szczegółowym, dosłownym objaśnianiu autentycznych tekstów prawnych, głównie z kodyfikacji justyniańskiej (szczególnie Digestów). Praktycznym wyrazem tej metody było opatrywanie niejasnych wyrazów krótkimi uwagami wyjaśniającymi, zwanymi glosami. Wyróżniano dwa rodzaje glos: interlinearne (wpisywane między wierszami tekstu) oraz marginalne (umieszczane na marginesach). W szerszym ujęciu, zwłaszcza w odniesieniu do ustawodawstwa Justyniana, egzegeza polegała na stosowaniu kunsztownych zabiegów interpretacyjnych (egzegeza harmonistyczna), których celem było usuwanie niejasności oraz sprzeczności wewnętrznych w ogromnym materiale źródłowym.

Kto i kiedy ją stosował?

Glosatorzy (szkoła bolońska): Była to główna grupa uczonych stosująca tę metodę od końca XI wieku do połowy XIII wieku. Za twórcę tej szkoły uznaje się Irneriusa (ok. 1070–1130), a jej działalność kontynuowali m.in. jego uczniowie, tzw. quattuor doctores (Martinus, Bulgarus, Hugo i Jacobus) oraz późniejsi uczeni, tacy jak Azo i Accursius.
Okres justyniański: Potrzeba egzegezy harmonistycznej pojawiła się już w VI wieku n.e., bezpośrednio po opracowaniu kodyfikacji Justyniana, ze względu na pośpiech towarzyszący pracom kodyfikacyjnym i wynikające z niego błędy w tekstach.
Późniejsza nauka: Metoda egzegetyczna stanowiła fundament dla późniejszego rozwoju europejskiego prawa powszechnego (ius commune) i była kontynuowana w różnych formach przez kolejne pokolenia prawników zajmujących się analizą źródeł.

Na czym polega dedukcyjna metoda badania prawa rzymskiego?

Polegała na podejściu formalno-dogmatycznym, którego celem było stworzenie zamkniętego i jednolitego systemu abstrakcyjnych pojęć prawnych. W metodzie tej badacze wyprowadzali (dedukowali) rozwiązania dla konkretnych przypadków szczegółowych z ogólnych, logicznie skonstruowanych zasad i definicji.

Kto i kiedy ją stosował (mos italicus)?

Metoda ta była domeną szkoły komentatorów (zwanych też postglosatorami lub bartolistami), która dominowała w Europie od schyłku XIII wieku i przez cały wiek XIV. Do jej najwybitniejszych przedstawicieli należeli Bartolus de Saxoferrato oraz jego uczeń Baldus de Ubaldis. Komentatorzy stosowali metodę scholastyczną, opartą na filozofii Arystotelesa, która kładła nacisk na logiczną analizę i syntezę tekstów źródłowych. Poddawali oni teksty Justyniana pomysłowej, a niekiedy swobodnej interpretacji, aby dostosować prawo antyczne do współczesnych im potrzeb. Nazwa italicus mos docendi odnosiła się do „włoskiego” sposobu nauczania, w którym wykładano prawo w kolejności wskazanej przez źródła (zgodnie z układem Digestów i Kodeksu). Komentatorzy stworzyli syntezę prawa rzymskiego, kanonicznego i statutowego, tworząc europejskie ius commune.

Ius commune

Pojęcie ius commune (rzymskie prawo powszechne lub pospolite) odnosi się do systemu prawnego o charakterze międzynarodowym i europejskim, który został ukształtowany w średniowiecznej Europie między XI a XIV wiekiem. Stanowiło ono fundament europejskiej kultury prawnej i było stosowane w praktyce przez wiele stuleci. Dzięki posługiwaniu się łaciną jako wspólnym językiem nauki oraz jednolitości nauczania na uniwersytetach, ius commune stało się systemem ponadnarodowym. W całych Włoszech, Francji czy Niemczech prawnicy posługiwali się tymi samymi pojęciami i konstrukcjami.

Ius commune narodziło się na uniwersytetach włoskich, z których najważniejszym był uniwersytet w Bolonii. Pod koniec XI wieku szkoła glosatorów (inicjator: Irnerius) „odkryła” i poddała gruntownym badaniom teksty Justyniańskie, zwłaszcza Digesta. Ich praca polegała na teoretycznym wyjaśnianiu tekstów antycznych. W XIII i XIV wieku szkoła komentatorów (m.in. Bartolus de Saxoferrato i Baldus de Ubaldis) przystosowała to teoretyczne prawo do bieżących potrzeb praktyki. To oni nadali prawu rzymskiemu wymiar użytkowy, umożliwiając jego ekspansję w Europie.

Ius commune nie było „czystym” prawem rzymskim. Stanowiło ono kunsztowną syntezę kilku elementów:

Prawa rzymskiego zawartego w kodyfikacji Justyniana, które traktowano jako „spisany rozsądek” (ratio scripta).
Prawa kanonicznego (prawa Kościoła rzymskokatolickiego).
Prawa statutowego (lokalnych praw włoskich miast).
Prawa lennego (longobardzkie libri feudorum).

Prawo rzymskie pandektowe

Recepcja prawa rzymskiego w Niemczech miała najszerszy wymiar w całej Europie i trwała od XVI do XIX stulecia. Prawo rzymskie zostało tam przyjęte w całości (in complexu) jako prawo posiłkowe (subsydiarne) w stosunku do norm prawa niemieckiego. Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego uważało się za kontynuatora tradycji antycznego Cesarstwa Rzymskiego, co sprzyjało przejmowaniu rzymskich wzorców. Decydujące znaczenie dla tego procesu miało utworzenie Sądu Kameralnego Rzeszy (Reichskammergericht) w 1495 roku. Ustawa o tym sądzie nakazywała sędziom orzekać na podstawie prawa rzymskiego (opracowanego przez glosatorów i komentatorów) lub według norm prawa miejscowego, jeśli strony się na nie powołały.

Usus modernus Pandectarum

Od połowy XVII wieku w praktyce sądowej wykształcił się system zwany usus modernus Pandectarum (nowoczesne zastosowanie Pandektów). Termin ten określał system prawny łączący zasady prawa rzymskiego z rodzimym prawem niemieckim. Było to prawo rzymskie zmodyfikowane i dostosowane do współczesnych potrzeb obrotu, m.in. dla potrzeb rozwijającego się kapitalizmu. Literatura tego nurtu miała charakter wybitnie użytkowy. W XVIII i XIX wieku badania nad prawem rzymskim w Niemczech doprowadziły do powstania pandektystyki. Jej przedstawiciele (m.in. Bernhard Windscheid, Alois Brinz, Heinrich Dernburg) stworzyli zamknięty i jednolity system prawny oparty na dogmatycznej analizie Digestów (Pandektów) Justyniana.

Pandektyści opracowali nowatorską systematykę, która do dziś wpływa na kodeksy cywilne (w tym polski). System ten dzielił prawo na:

Część ogólną: podmioty prawa, czynności prawne, ogólne pojęcie rzeczy.
Części szczegółowe: prawo rodzinne, prawo rzeczowe, zobowiązania oraz prawo spadkowe.

Prawo pandektowe przestało obowiązywać w Niemczech 1 stycznia 1900 roku, kiedy w życie wszedł niemiecki kodeks cywilny (BGB). Kodeks ten w ogromnym stopniu opierał się na dorobku i pojęciach wypracowanych przez pandektystów.

Szkoła filologiczno-historyczna (mos gallicus)

Kierunek humanistyczny w nauce prawa rzymskiego, określany jako mos gallicus (francuski sposób nauczania), narodził się w XVI wieku w dobie odrodzenia. Głównym celem humanistów było odtworzenie prawa rzymskiego w jego autentycznej postaci, oczyszczonej ze średniowiecznych naleciałości. W tym celu stosowali oni metody filologiczne i historyczne, badając teksty źródłowe w ich kontekście antycznym.

Humaniści jako pierwsi zwrócili uwagę na zjawisko interpolacji, czyli świadomych przeróbek i zmian dokonanych w tekstach klasycznych przez kompilatorów justyniańskich. Wprowadzili oni tzw. Gallicus mos docendi, czyli metodę wykładu systematycznego prowadzonego według przedmiotów (np. osoby, rzeczy, powództwa), odchodząc od tradycyjnej metody mos italicus, która trzymała się kolejności tekstów w Digestach.

Głównym ośrodkiem była szkoła w Bourges we Francji, gdzie działali najwybitniejsi przedstawiciele nurtu: Kujacjusz (Iacobus Cuiacius) oraz Donellus. Do tej szkoły zalicza się także Dionisiusa Gothofredusa, pierwszego wydawcę całości kodyfikacji pod nazwą Corpus Iuris Civilis.

Szkoła historyczna (Savigny)

W ślad za celami poznawczymi humanistów poszła pod koniec XVIII i w XIX wieku niemiecka szkoła historyczna, której założycielem był Friedrich Karl von Savigny. Szkoła ta opierała się na przekonaniu, że prawo nie jest dowolnym tworem ustawodawcy, lecz historycznym wytworem „ducha narodowego” (Volksgeist). Savigny twierdził, że prawo można w pełni poznać jedynie poprzez badanie jego historii.

Przedstawiciele tego nurtu dążyli do poznania prawa rzymskiego jako konkretnego zjawiska historycznego. Przełomowym momentem było odkrycie w 1816 roku rękopisu Instytucji Gaiusa, co pozwoliło szkole historycznej na zbadanie czystego prawa klasycznego bez naleciałości justyniańskich. Choć Savigny kładł nacisk na historię, jego prace stały się fundamentem dla pandektystyki, która w XIX wieku stworzyła z prawa rzymskiego zamknięty, logiczny i abstrakcyjny system pojęć prawnych.

Do wybitnych przedstawicieli nurtu romanistycznego w tej szkole należeli także Gustav Hugo i Georg Friedrich Puchta. Szkoła historyczna przygotowała grunt pod wielkie kodyfikacje XIX wieku, zwłaszcza niemiecki kodeks cywilny BGB, który w dużej mierze opierał się na ich dorobku naukowym.

Pandektystyka i jej zasługi

Pandektystyka to kierunek nauki prawa rzymskiego, który osiągnął swoje apogeum w XIX-wiecznych Niemczech. Nazwa tego nurtu pochodzi od Pandektów (Digestów), które stanowiły główny materiał badawczy dla uczonych dążących do stworzenia zamkniętego i jednolitego systemu prawnego opartego na rzymskich wzorcach. Pandektyści umiejętnie zaktualizowali rzymskie prawo antyczne, dostosowując je do potrzeb rozwijającej się gospodarki kapitalistycznej XIX wieku. Stworzyli system, który łączył rzymską logikę z zasadami wypracowanymi przez prawo niemieckie (tzw. usus modernus Pandectarum).

Najtrwalszą zasługą tej szkoły było wypracowanie nowoczesnego układu prawa prywatnego, który zastąpił dawny trójczłonowy podział instytucjonalny (osoby, rzeczy, powództwa). Kluczową nowością było wyodrębnienie tzw. części ogólnej, obejmującej podmioty prawa, ogólne pojęcie rzeczy oraz teorię czynności prawnych. Część szczegółową podzielono na cztery działy: prawo rodzinne, rzeczowe, zobowiązania i spadkowe.

Pandektyści przekształcili kazuistyczne prawo rzymskie w system abstrakcyjnych pojęć prawnych, takich jak „czynność prawna”, „podmiot stosunku prawnego” czy „roszczenie”. Dzięki ich pracy prawo rzymskie zaczęło pełnić rolę uniwersalnej, naukowej podstawy dla współczesnej cywilistyki. Dorobek naukowy pandektystów stał się bezpośrednią podstawą dla najważniejszych kodeksów cywilnych, w tym przede wszystkim dla niemieckiego BGB z 1896 roku. Systematyka i pojęcia pandektowe wpłynęły również znacząco na kształt polskiego kodeksu cywilnego z 1964 roku.

Systematyka prawa prywatnego według Instytucji Gajusza

Systematyka Instytucji Gajusa, opracowana w II wieku n.e., jest najtrwalszym i najbardziej znanym osiągnięciem systematycznym w obrębie rzymskiego prawa antycznego,. Opiera się ona na słynnym trójczłonowym podziale, który autor sformułował następująco: Omne ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones – Wszelkie prawo, którym się posługujemy, dotyczy albo osób, albo rzeczy, albo powództw.

Całość dzieła została podzielona na cztery księgi, w których materiał prawny rozłożono w następujący sposób:

Personae (Osoby): Objęte w pierwszej księdze, dotyczyły prawa osobowego oraz rodzinnego. Gajus omawiał tu status prawny ludzi (wolni, niewolnicy, obywatele) oraz pozycję jednostki w rodzinie agnacyjnej.
Res (Rzeczy): Ten dział był tak obszerny, że wypełnił księgę drugą i trzecią. Pod pojęciem „rzeczy” Gajus rozumiał szeroko pojęte składniki majątkowe, w tym zarówno rzeczy materialne (res corporales), jak i niematerialne (res incorporales), do których zaliczał m.in. spadek oraz zobowiązania. W ramach tego działu systematycznie wykładano:
- Klasyfikację rzeczy i prawo własności.
- Prawo spadkowe (dziedziczenie).
- Zobowiązania (kontrakty i delikty).
Actiones (Powództwa): Zawarte w czwartej księdze, dotyczyły rzymskiego procesu cywilnego i środków ochrony prawnej.

Systematyka Gajusa została niemal w całości skopiowana w Instytucjach Justyniana w VI wieku n.e., co zapewniło jej przetrwanie jako jedynej powszechnie znanej systematyce prawa prywatnego aż do końca XVIII wieku. Stała się ona fundamentem dla wielkich kodyfikacji nowożytnych, takich jak Kodeks Napoleona (1804), austriacki kodeks cywilny ABGB (1811) oraz Kodeks prawa kanonicznego z 1917 roku.

Systematyka pandektowa

To nowożytny układ prawa prywatnego, który wykształcił się na przełomie XVIII i XIX wieku w pracach niemieckich uczonych zwanych pandektystami. Najważniejszą nowością w stosunku do dawnego układu instytucjonalnego było wydzielenie tzw. części ogólnej. Obejmuje ona materie wspólne dla całego prawa cywilnego: podmioty stosunków prawnych (dawne personae), ogólne pojęcie rzeczy oraz teorię czynności prawnych. Pozostały materiał prawny został rozczłonkowany na cztery działy merytoryczne: prawo rodzinne, prawo rzeczowe, zobowiązania oraz prawo spadkowe. W przeciwieństwie do systematyki Gaiusa (personae, res, actiones), systematyka pandektowa oddzieliła prawo materialne od procesowego (actiones), traktując procedurę jako tzw. prawo formalne.

Podstawa europejskiej kultury prawnej

Prawo rzymskie stanowi fundament europejskiej kultury prawnej, będąc obok filozofii greckiej i religii chrześcijańskiej jednym z trzech filarów cywilizacji Zachodu. Jego rola polega nie tylko na dostarczeniu konkretnych rozwiązań, ale przede wszystkim na wypracowaniu metody prawniczego myślenia, precyzyjnej terminologii oraz zasad słuszności, które są wykorzystywane do dziś w nowoczesnych systemach prawa cywilnego.

Etyczne wartości prawa rzymskiego

Etyczne wartości, czyli zasady prawa (Praecepta iuris). Rzymianie bowiem wierzyli, że prawo nie jest tylko suchym zbiorem przepisów, lecz powinno być zgodne z zasadami moralnymi. Domicjusz Ulpian sformułował trzy podstawowe zasady prawa, które stanowią etyczny dekalog prawnika:

Honeste vivere – uczciwie żyć.
Alterum non laedere – drugiemu nie wyrządzać szkody.
Suum cuique tribuere – każdemu oddać to, co mu się należy.

Paremie prawnicze

Paremie (zwane też sentencjami, regułami – regulae lub maksymami) to lapidarne ujęcia podstawowych zasad prawa, które w krótkiej formie oddają istotę skomplikowanych konstrukcji prawnych. Cechują się one precyzją, jasnością i oszczędnością środków wyrazu, co pozwala na ich łatwe zapamiętanie i powszechne stosowanie w argumentacji prawniczej.

Wiele z nich sformułowali wybitni juryści okresu klasycznego (np. Ulpian, Paulus, Celsus) w ramach swojej działalności opiniodawczej i piśmienniczej. Niektóre wywodzą się bezpośrednio z aktów normatywnych, takich jak Ustawa XII tablic lub konstytucje cesarskie. Nie wszystkie paremie brzmiące po łacinie powstały w antycznym Rzymie. Część z nich to formuły porzymskie, opracowane przez glosatorów, komentatorów lub późniejszych pandektystów na podstawie logiki i tekstów źródeł rzymskich. Przykładem takiej późniejszej syntezy jest zasada Dies interpellat pro homine. Justynian w swojej kodyfikacji zawarł specjalny tytuł poświęcony dawnym regułom (De diversis regulis iuris antiqui), co ułatwiło ich przetrwanie. Podobne zbiory (np. De regula iuris) tworzono później w ramach prawa kanonicznego.

Paremie służą jako elementarne kompendia wiedzy, ułatwiając studentom i praktykom przyswojenie ogólnych zasad prawa (np. podręczniki typu regulae czy definitiones). Są niezbędnym elementem retoryki prawniczej, pozwalając prawnikom na szybkie i przekonujące odwołanie się do utrwalonych autorytetów i powszechnie uznanych zasad sprawiedliwości. Pomagają w wykładni prawa, służąc jako wskazówki przy rozstrzyganiu wątpliwości oraz usuwaniu sprzeczności w tekstach prawnych. Poprzez odwołanie do stałych i niezmiennych reguł (np. Iustitia est constans et perpetua voluntas…), paremie budują poczucie pewności i trwałości porządku prawnego. W średniowieczu i wczesnej nowożytności niektóre zbiory paremii miały taką moc, że sądy odmawiały uznania zasad, których nie potwierdzały uznane glosy (Quidquid non agnoscit Glossa, non agnoscit curia).

Jakub Węgrzynowski