1. Prawo rzymskie, podstawy i linia czasu

Pojęcie prawa

Rzymianie używali tego samego słowa ius zarówno na oznaczenie zbioru norm (prawa przedmiotowego), jak i uprawnienia konkretnej osoby (prawa podmiotowego). Co istotne, rzymska jurysprudencja nie znała współczesnego, teoretycznego podziału na prawo przedmiotowe i podmiotowe, stosując ten termin intuicyjnie w zależności od kontekstu.

Jedyną bezpośrednią próbą zdefiniowania istoty prawa w źródłach jest wypowiedź Celsusa: ius est ars boni et aequi, co oznacza, że prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne.

Kryterium korzyści wobec rozróżnienia na prawo publiczne i prawo prywatne

Rozróżnienie na prawo publiczne (ius publicum) i prawo prywatne (ius privatum) stanowi jeden z najbardziej fundamentalnych i najtrwalszych podziałów w rzymskiej nauce prawa. Choć terminy te pojawiały się już w pismach rzymskich historyków i literatów (np. u Liwiusza czy Cycerona), to precyzyjne kryterium rozgraniczające obie sfery sformułował dopiero prawnik Ulpian na początku III wieku n.e. Kluczowym pojęciem pozwalającym na rozdzielenie tych dwóch dziedzin jest utilitas, tłumaczone jako korzyść, interes lub użyteczność.

• Prawo publiczne. To normy, które odnoszą się do ustroju państwa rzymskiego (quod ad statum rei Romanae spectat).
• Prawo prywatne. To normy, które dotyczą interesu poszczególnych jednostek (quod ad singulorum utilitatem).

Periodyzacja (w historiografii istnieją różne ujęcia)

1. Okres prawa archaicznego (starorzymskiego). Trwał od założenia Rzymu (753 r. p.n.e.) do połowy III w. p.n.e. (początek wojen punickich w 264 r. p.n.e.).
2. Okres prawa przedklasycznego. Obejmuje czas od połowy III w. p.n.e. do upadku republiki i początku pryncypatu Augusta (27 r. p.n.e.).
3. Okres prawa klasycznego. Trwał od początku pryncypatu (27 r. p.n.e.) do śmierci ostatniego cesarza z dynastii Sewerów, Aleksandra Sewera (235 r. n.e.).
4. Okres prawa poklasycznego (schyłkowego). Obejmuje okres od 235 r. n.e. do śmierci cesarza Justyniana I w 565 r. n.e.

• Prawo archaiczne. Podstawowym źródłem był zwyczaj przodków (mos maiorum), a najważniejszym pomnikiem legislacyjnym Ustawa XII Tablic (ok. 450 r. p.n.e.), która zapoczątkowała prawo stanowione. Prawo to cechowało się skrajnym formalizmem, surowością oraz dostępnością wyłącznie dla obywateli rzymskich (ius civile). W tym czasie wiedza prawnicza była zmonopolizowana przez kolegium pontyfików.
  
• Prawo przedklasyczne. Obejmuje czas od połowy III w. p.n.e. do końca Republiki (27 r. p.n.e.). Gwałtowny rozwój terytorialny i gospodarczy wymusił uelastycznienie norm, co realizowano poprzez prawo pretorskie (ius honorarium) oraz prawo narodów (ius gentium). Kluczową innowacją było wprowadzenie procesu formułkowego, który zastąpił sztywne procedury legisakcyjne. W tym okresie nastąpiła również laicyzacja jurysprudencji.
  
• Prawo klasyczne. Trwało od początku pryncypatu (27 r. p.n.e.) do śmierci ostatniego cesarza z dynastii Sewerów w 235 r. n.e. Jest to czas apogeum rzymskiej myśli prawniczej, charakteryzujący się najwyższym poziomem techniki legislacyjnej i precyzją pojęciową. Najwybitniejsi prawnicy (m.in. Papinian, Ulpian, Paulus) brali udział w tworzeniu prawa poprzez udzielanie oficjalnych odpowiedzi (ius publice respondendi) oraz pisanie monumentalnych dzieł.
  
• Prawo poklasyczne. Obejmuje okres od 235 r. n.e. do śmierci Justyniana w 565 r. n.e. Charakteryzuje się upadkiem samodzielnej jurysprudencji i dominacją ustawodawstwa cesarskiego (leges) jako jedynego źródła nowego prawa. Ze względu na trudności w stosowaniu dawnego prawa (ius), wprowadzono mechaniczne zasady jego oceny, np. tzw. ustawę o cytowaniu z 426 r. n.e.
  
• Proces wulgaryzacji prawa. Zjawisko to wystąpiło głównie w IV–VI w. n.e., zwłaszcza w zachodniej części państwa. Polegało na uproszczeniu i spłyceniu kunsztownych konstrukcji klasycznych, co było wynikiem ogólnego upadku kultury prawniczej i potrzeb praktyki gospodarczej okresu dominatu. Wulgaryzacja przejawiała się m.in. w zacieraniu różnic między własnością a posiadaniem oraz w rozwlekłym i niejasnym języku konstytucji cesarskich.
  
• Prawo justyniańskie. Tworzy podokres prawa poklasycznego w czasie panowania cesarza Justyniana I Wielkiego (527–565 r. n.e.). Jego celem było uporządkowanie i ujednolicenie całego dorobku prawnego Rzymu, co zaowocowało kodyfikacją znaną później jako Corpus Iuris Civilis. Składała się ona z Kodeksu (ustawy cesarskie), Digestów (wybór pism jurystów), Instytucji (podręcznik) oraz Nowel (bieżące ustawy cesarza). Kodyfikacja ta zachowała najcenniejszy dorobek Rzymu dla przyszłych pokoleń prawników.
  

Jakie kryteria periodyzacji rozpoznaje nauka?

1. Formy ustrojowe państwa.
   To kryterium jest miarodajne przede wszystkim dla prawa publicznego. Na jego podstawie wyróżnia się cztery główne etapy: królestwo (753–509 r. p.n.e.), republika (509–27 r. p.n.e.), pryncypat (27 r. p.n.e. – 284 r. n.e.) oraz dominat (284–476 r. n.e. na Zachodzie, do 565 r. n.e. na Wschodzie).
2. Przemiany społeczno-gospodarcze.
   Rozwój prawa prywatnego wykazywał niewielką zależność od form państwa, a kluczowe znaczenie miały dla niego zmiany w siłach wytwórczych oraz ewolucja niewolnictwa jako podstawowej instytucji epoki.
3. Dynamika rozwoju i charakter źródeł prawa.
   Periodyzacja prawa prywatnego opiera się na analizie momentów przełomowych w sposobach tworzenia norm.

Wróć do spisu treści