2. Skąd wiemy o prawie rzymskim oraz jak rozumieć ius?

Jakie źródła prawa rzymskiego rozpoznaje nauka?

• Zwyczaj. Prawo zwyczajowe (mos maiorum, ius non scriptum): Najstarsze, niepisane normy przekazywane z pokolenia na pokolenie, będące pierwotnym regulatorem życia społecznego.

• Ustawa. Ustawy królewskie (leges regiae): Tradycyjnie przypisywane królom, dotyczyły głównie spraw sakralnych i ustrojowych.

  Warto też pamiętać o Ustawie XII Tablic, która była pierwszą kodyfikacją prawa zwyczajowego, stanowiącą fundament rzymskiego porządku prawnego i przejście do prawa stanowionego.

• Uchwały senatu. Uchwały senatu (senatus consulta): W okresie pryncypatu przejęły rolę ustaw zgromadzeń ludowych, stając się bezpośrednim źródłem prawa (np. SC Macedonianum).

• Plebiscita. Ustawy (leges rogatae) i uchwały plebsu (plebiscita): Ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia) na wniosek urzędnika oraz uchwały zgromadzeń plebejskich, które od 286 r. p.n.e. (lex Hortensia) zyskały moc powszechnie obowiązującą.

• Edykt urzędniczy pretorski. Edykty magistratur (ius honorarium): Programy działalności ogłaszane przez pretorów, edylów i namiestników prowincji. Poprzez wprowadzanie nowych skarg (actiones) i zarzutów (exceptiones), pretorzy elastycznie uzupełniali i poprawiali prawo cywilne.

• Działalność jurysprudencji. Jurysprudencja klasyczna: Apogeum myśli prawniczej. Wybitni prawnicy (np. Papinian, Ulpian, Paulus) tworzyli prawo poprzez oficjalne odpowiedzi (ius publice respondendi) i monumentalne dzieła.

  • W okresie prawa archaicznego: jurysprudencja kapłańska, czyli interpretacja norm dokonywana przez kolegium pontyfików, którzy posiadali monopol na znajomość kalendarza sądowego i formuł procesowych.
  • W okresie prawa przedklasycznego: jurysprudencja świecka, gdy proces laicyzacji zapoczątkowany ujawnieniem formuł (ius Flavianum). Juryści (veteres) udzielali porad prawnych (respondere), pomagali w sporządzaniu aktów (cavere) i układaniu formułek procesowych (agere).

• Konstytucje cesarskie. Konstytucje cesarskie (constitutiones principum): Rozporządzenia cesarskie o mocy ustawy, występujące jako: edykty (ogólne), dekrety (wyroki cesarskie), reskrypty (odpowiedzi na zapytania) i mandaty (instrukcje dla urzędników).

Rozróżnienie Ius

1. Ius civile. Jest to rodzime, rzymskie prawo narodowe, stworzone przez obywateli rzymskich wyłącznie dla nich samych (ius proprium civitatis). Obowiązywało ono co do zasady tylko obywateli rzymskich (cives Romani). Cudzoziemcy (peregryni) nie mieli do niego dostępu, chyba że przyznano im specjalne przywileje, takie jak commercium (prawo do czynności majątkowych) lub conubium (prawo do rzymskiego małżeństwa).

   • Charakteryzowało się dużym formalizmem, surowością i sztywnością. Zaliczano je do prawa ścisłego (ius strictum), gdzie decydowała litera prawa i rygorystyczne zachowanie formy. Wywodziło się z dawnych zwyczajów przodków (mos maiorum), a następnie z ustaw (leges), uchwał plebsu (plebiscita), uchwał senatu oraz działalności jurystów. Najstarszą jego warstwę nazywano ius Quiritium (prawem Kwirytów).

2. Ius gentium. Prawo wspólne wszystkim ludziom, oparte na naturalnym porządku i „wrodzonym rozsądku” (naturalis ratio). Wykształciło się w praktyce pretora peregrynów w celu rozstrzygania sporów między obywatelami i cudzoziemcami lub między samymi cudzoziemcami.

   • Było to prawo elastyczne, nieformalne, oparte na słuszności (aequitas) oraz dobrej wierze (bona fides). Regulowało głównie obrót majątkowy, wprowadzając m.in. kontrakty konsensualne (kupno-sprzedaż, najem, spółka, zlecenie). Choć pierwotnie odrębne od ius civile, z czasem wywarło na nie ogromny wpływ, prowadząc do uniwersalizacji prawa rzymskiego.
3. Ius naturale. Pojmowane jako prawo idealne, niezmienne i powszechne, wynikające z samej natury i nakazów sprawiedliwości.
   • Według Ulpiana to prawo, którego natura nauczyła wszystkie żywe istoty (w tym zwierzęta), np. prokreacja i wychowywanie potomstwa.

   • Justynian definiował je jako porządek ustanowiony przez boską opatrzność, który pozostaje zawsze stały i niezmienny.

   • Juryści zauważali, że choć według prawa naturalnego wszyscy ludzie rodzą się wolni, to instytucja niewolnictwa została wprowadzona przez ius gentium jako efekt wojen.

4. Ius honorarium (prawo urzędnicze). Warstwa prawa powstała w wyniku działalności magistratur rzymskich, przede wszystkim pretorów, którzy ogłaszali programy swojego urzędowania w edyktach. Często utożsamiane z pojęciem ius praetorium (prawa pretorskiego). Prawo to wprowadzono w celu wspomagania (adiuvare), uzupełniania (supplere) lub poprawiania (corrigere) rygorystycznego prawa cywilnego dla użyteczności publicznej.

   • Pretor nie mógł formalnie znieść ius civile, ale mógł np. udzielić ochrony nowym stosunkom faktycznym lub paraliżować niesłuszne roszczenia cywilne za pomocą zarzutów procesowych (exceptiones). Rozwój tego systemu zakończył się ok. 130 r. n.e. wraz z kodyfikacją „edyktu wieczystego” przez Salwiusza Juliana.

Wróć do spisu treści