3. Na czym polegały różnice w źródłach prawa?

Co to jest prawo zwyczajowe?

Prawo zwyczajowe (łac. mos maiorum, consuetudo, ius non scriptum) to zespół niepisanych norm prawnych, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie i wynikają z długotrwałego stosowania określonych zasad przez społeczeństwo. W starożytnym Rzymie było ono pierwotnym regulatorem życia społecznego, opartym na autorytecie przodków oraz powszechnej akceptacji wspólnoty.

Prawo rzymskie miało charakter zwyczajowy przede wszystkim w okresie archaicznym (starorzymskim), który trwał od założenia Rzymu (753 r. p.n.e.) do połowy III w. p.n.e..

• Prawo ludzkie (ius) nie było wówczas wyraźnie oddzielone od prawa boskiego (fas), a normy zwyczajowe były często wspierane sankcjami sakralnymi.
• Interpretacja tych niepisanych zasad należała do kolegium pontyfików, którzy strzegli ich tajemnicy przed plebejuszami.
• Z czasem znaczenie zwyczaju słabło, gdyż jego najważniejsze zasady zostały przejęte przez ustawy (zwłaszcza Ustawę XII Tablic) oraz edykty pretorskie. Pewien renesans prawa zwyczajowego nastąpił jednak w okresie poklasycznym w formie tzw. prawa wulgarnego.

Ustawa XII Tablic (Lex duodecim tabularum), uchwalona w latach 451–450 p.n.e., stanowiła pierwszą historyczną kodyfikację rzymskiego prawa zwyczajowego.

• Została spisana na żądanie plebejuszy, którzy domagali się jawności i uściślenia norm prawnych. Wcześniej niepisane prawo mogło być interpretowane przez patrycjuszowskich urzędników i kapłanów w sposób dla nich stronniczy.
• Jej powstanie oznaczało fundamentalne przejście od prawa niepisanego do prawa stanowionego (pisanego). Choć była to kodyfikacja niepełna i sformułowana w sposób dość nieporadny, stała się fundamentem całego rzymskiego porządku prawnego.
• Obejmowała przepisy dotyczące procesu, prawa rodzinnego, spadkowego i karnego. Cieszyła się tak ogromnym szacunkiem, że rzymski historyk Liwiusz nazwał ją źródłem wszelkiego prawa publicznego i prywatnego (fons omnis publici privatique iuris).

Co to znaczy, że prawo klasyczne było prawem jurysprudencyjnym?

Określenie prawa klasycznego jako prawa jurysprudencyjnego wynika z faktu, że w tym okresie (od początku pryncypatu Augusta do połowy III wieku n.e.) to właśnie działalność uczonych prawników (jurysprudencji) stała się głównym motorem rozwoju i kształtowania norm prawnych.

Jurysprudencja jako źródło prawa

Prawo rzymskie stało się „prawem uczonym” (jurysprudencyjnym), ponieważ wybitni prawnicy rzymscy nadali mu świetną formę zewnętrzną, precyzyjną terminologię oraz stworzyli system logicznych konstrukcji pojęciowych. Jurysprudencja przenikała cały proces tworzenia i stosowania prawa. Prawnicy interpretowali dawne prawo zwyczajowe i ustawy (jak Ustawę XII Tablic), byli doradcami pretora przy tworzeniu edyktów oraz współpracownikami cesarzy w ich działalności normatywnej. W okresie pryncypatu opinie uczonych prawników (responsa prudentium) uzyskały oficjalną rangę źródła prawa. Jeśli poglądy uprawnionych jurystów były zgodne, miały one moc ustawy (legis vicem).

Szkoły prawnicze w okresie pryncypatu

W I i II wieku n.e. rzymska myśl prawnicza skupiała się wokół dwóch rywalizujących szkół (sectae): Sabinianów i Prokulianów.

1. Sabinianie (Kasjanie): Założeni przez Atejusza Kapitona, wzięli nazwę od Massuriusa Sabinusa. Uważani byli za szkołę bardziej tradycyjną. Sabinus napisał słynne dzieło Libri tres iuris civilis, które stało się podstawą późniejszych komentarzy.
2. Prokulianie: Założeni przez Marka Antistiusa Labeona (wybitnego nowatora), wzięli nazwę od jego następcy – Prokulusa. Do tej szkoły należał m.in. Celsus.

Szkoły różniły się w konkretnych kwestiach szczegółowych (np. kryterium dojrzałości u chłopców czy nabycie własności przez przetworzenie rzeczy), natomiast ich metody pracy były zbliżone. Rywalizacja ta wygasła w II wieku n.e.

Ius respondendi

Był to słynny przywilej (ius respondendi ex auctoritate principis) nadawany przez cesarzy (począwszy od Augusta lub Tyberiusza) wybranym, najwybitniejszym prawnikom. Prawnicy ci udzielali odpowiedzi na pytania prawne „pod autorytetem cesarza”. Takie opinie były wiążące dla sędziego przy rozstrzyganiu konkretnej sprawy. Cesarz Hadrian ustalił później, że jeśli opinie autoryzowanych prawników są sprzeczne, sędzia może wybrać ten pogląd, który uzna za słuszny.

Konstytucja raweńska

W okresie poklasycznym, gdy kultura prawnicza podupadła, sędziowie mieli trudności z korzystaniem z ogromnej literatury klasycznej pełnej sprzecznych opinii,. Aby temu zaradzić, cesarz Walentynian III wydał w Rawennie tzw. ustawę o cytowaniu.

Oficjalną moc wiążącą przyznano pismom tylko pięciu prawników: Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana i Modestyna.

• Jeśli ich opinie były zgodne, wiązały sędziego bezwzględnie.
• W razie rozbieżności sędzia musiał iść za zdaniem większości.
• Przy równej liczbie głosów przeważał pogląd Papiniana.
• Sędzia odzyskiwał swobodę wyboru tylko wtedy, gdy Papinian nie wypowiedział się w danej sprawie, a głosy pozostałych dzieliły się po równo.

Prawotwórcza działalność pretorów

Podstawą prawną działań urzędników (magistratur), takich jak pretorzy, edylowie kurulni czy namiestnicy prowincji, było przysługujące im ius edicendi, czyli prawo ogłaszania edyktów. Największe znaczenie dla rozwoju prawa prywatnego miały edykty pretorów: miejskiego (praetor urbanus) oraz dla cudzoziemców (praetor peregrinus).

Każdy urzędnik przy obejmowaniu rocznego stanowiska ogłaszał program swojej działalności, zwany edictum perpetuum (edykt wieczysty w znaczeniu rocznym). Zawierał on zapowiedzi środków ochrony prawnej, takich jak skargi (actiones), zarzuty procesowe (exceptiones) oraz środki pozaprocesowe, których urzędnik zamierzał udzielać w trakcie swojej kadencji. Kolejni urzędnicy zazwyczaj przejmowali sprawdzony w praktyce trzon przepisów od swoich poprzedników, co nazywano edictum tralaticium (edykt przenośny), dodając do niego własne innowacje edicta nova.

Według słynnej definicji Papiniana, prawo to wprowadzono, aby wspomagać (adiuvare), uzupełniać (supplere) lub poprawiać (corrigere) prawo cywilne dla użyteczności publicznej. Dzięki temu pretorzy mogli chronić nowe stosunki społeczne i gospodarcze, których sztywne ius civile nie dostrzegało, opierając swoje decyzje na zasadzie słuszności (aequitas) i dobrej wiary (bona fides).

Edictum perpetuum Hadriani

Wraz z umacnianiem się władzy cesarskiej w okresie pryncypatu, swoboda prawotwórcza pretorów zaczęła być postrzegana jako przeszkoda dla stabilizacji systemu pod kontrolą cesarza. Około 130 r. n.e. cesarz Hadrian polecił wybitnemu prawnikowi Salwiuszowi Julianowi definitywne uporządkowanie i zredagowanie tekstów edyktów pretorskich i edylów kurulnych. Efektem tych prac był ujednolicony tekst, znany jako edykt salwiański lub edykt wieczysty Hadriana (Edictum Salvianum lub Edictum perpetuum). Został on zatwierdzony uchwałą senatu, co nadało mu moc ustawy. Od tego momentu pretorzy stracili prawo do wprowadzania zmian w treści edyktu, przy obejmowaniu urzędu ogłaszali go jedynie formalnie w ustalonej redakcji. Prawo do dokonywania ewentualnych uzupełnień lub zmian zostało zastrzeżone wyłącznie dla cesarza.

Wróć do spisu treści