Prawo dotyczące powództw i skarg sądowych

Co to jest prawo procesowe?

W rzymskiej kulturze prawnej prawo procesowe nie stanowiło odrębnej, niezależnej gałęzi prawa, lecz było nierozerwalnie złączone z prawem materialnym. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę tego pojęcia oraz jego ewolucję w oparciu o źródła.

Juryści rzymscy nie posługiwali się dzisiejszym terminem „prawo procesowe”, lecz używali określenia opisowego: ius quod ad actiones pertinet – prawo, które dotyczy skarg (powództw). To, co dziś rozdzielamy na prawo materialne i formalne, dla Rzymian stanowiło jedność. W starożytności obowiązywał specyficzny sposób rozumowania: uprawnienie istniało tylko wtedy, gdy istniał środek jego procesowej ochrony (skarga – actio). Proces cywilny był postępowaniem sądowym zmierzającym do ustalenia i urzeczywistnienia spornych praw podmiotowych (roszczeń).

Źródła wyróżniają trzy zasadnicze formy rzymskiego postępowania sądowego:

1. Proces legisakcyjny (legis actio): Najstarszy, oparty na ustawach (m.in. Ustawie XII tablic), cechujący się skrajnym formalizmem słownym i obrzędowym.
2. Proces formułkowy (per formulas): Najbardziej charakterystyczny dla okresu klasycznego, elastyczny, oparty na pisemnej instrukcji dla sędziego (formułce) przygotowywanej przez pretora.
3. Proces kognicyjny (cognitio extra ordinem): Jednolity system z okresu cesarstwa, w którym sędzia (urzędnik państwowy) prowadził całe postępowanie samodzielnie, bez udziału sędziego prywatnego.

Do czasów dominatu proces (legisakcyjny i formułkowy) dzielił się na dwie fazy:

• Stadium in iure: Odbywało się przed przedstawicielem władzy państwowej (zazwyczaj pretorem), który organizował proces, badał legitymację stron i udzielał ochrony prawnej.
• Stadium apud iudicem: Toczyło się przed sędzią prywatnym (iudex), osobą niebędącą urzędnikiem, która oceniała dowody i wydawała wyrok.

Niezależnie od procesów sadowych, pretor mógł interweniować bezpośrednio na podstawie swojej władzy (imperium), stosując środki profilaktyczne, by zapobiegać sporom. Do najważniejszych należały:

• Interdykty: Autorytatywne nakazy lub zakazy określonego działania.
• Restitutio in integrum: Przywrócenie do stanu poprzedniego po niekorzystnym zdarzeniu prawnym.
• Missio in possessionem: Wprowadzenie zainteresowanego w posiadanie majątku drugiej osoby.

actio

W rzymskiej kulturze prawnej pojęcie actio (skarga, powództwo) stanowiło absolutny fundament całego systemu. Etymologicznie termin ten wywodzi się od łacińskiego słowa agere, oznaczającego „działać”, „prowadzić proces” lub „występować w sądzie”.

W świetle źródeł pojęcie to należy rozumieć w dwóch zasadniczych aspektach:

• W znaczeniu formalnym actio była czynnością lub zespołem czynności procesowych, za pomocą których powód (actor) wszczynał postępowanie przed organem władzy przeciwko pozwanemu (reus) naruszającemu jego uprawnienia.
• W znaczeniu materialnym oznaczała ona samo prawo skargi, czyli przysługujące powodowi uprawnienie do dochodzenia roszczenia przed sądem.

Najsłynniejszą definicję łączącą te aspekty sformułował jurysta Celsus: Actio jest niczym innym, jak prawem sądowego dochodzenia tego, co się komu należy – Nihil aliud est actio quam ius quod sibi debeatur, iudicio persequendi.

Dla Rzymian prawo prywatne materialne i prawo procesowe stanowiły niepodzielną jedność. W przeciwieństwie do współczesnego podejścia, w Rzymie rozumowano w sposób odwrócony: uprawnienie materialne istniało tylko wtedy, gdy istniała konkretna skarga procesowa, która je chroniła. System rzymski nie znał ogólnej zasady ochrony każdego uzasadnionego roszczenia. Powód mógł uzyskać pomoc prawną tylko wtedy, gdy jego sytuacja odpowiadała jednej ze ściśle określonych skarg zawartych w edykcie pretorskim. Dlatego Gaius i Justynian w swoich podręcznikach określali całe prawo procesowe opisowo jako prawo, które dotyczy skarg – ius quod ad actiones pertinet.

• Pretorzy, gospodarując środkami ochrony procesowej, mogli „wspomagać, uzupełniać lub poprawiać” prawo cywilne. Poprzez tworzenie nowych skarg (actiones in factum) pretorzy faktycznie powoływali do życia nowe prawa podmiotowe, dostosowując system do potrzeb obrotu gospodarczego.
• Podstawowy podział skarg obejmował actiones in rem (skargi rzeczowe, skuteczne wobec każdego, kto naruszył władztwo nad rzeczą) oraz actiones in personam (skargi osobiste, skierowane przeciwko konkretnemu dłużnikowi z tytułu zobowiązania).
• W procesie formułkowym centralnym punktem było udzielenie przez pretora skargi (actionem dare) lub jej odmowa (actionem denegare) po wstępnym zbadaniu sprawy.

Wróć do spisu treści