4. Zmierzch prawa rzymskiego

Rozróżnienie między ius a lex

W prawie rzymskim pojęcia ius oraz lex pełniły odrębne role, ewoluując od sztywnych form archaicznych ku uniwersalnym konstrukcjom okresu klasycznego i poklasycznego. Termin ius odpowiada polskiemu słowu „prawo” i był używany przez rzymskich jurystów w kilku znaczeniach. Termin lex miał węższe, bardziej techniczne znaczenie niż ius i odnosił się do prawa stanowionego.

• Ius. Najsłynniejszą próbę zdefiniowania prawa podjął Celsus, twierdząc, że ius est ars boni et aequi – prawo jest sztuką (kunsztem) stosowania tego, co dobre i słuszne. Definicja ta podkreślała etyczny fundament prawa, łącząc je z wartościami takimi jak sprawiedliwość (iustitia) i słuszność (aequitas).

  • Warto też wiedzieć, że pierwotnie prawo ludzkie (ius) było nierozerwalnie złączone z prawem boskim (fas). Z czasem, w miarę laicyzacji, ius zaczęło oznaczać sferę działania ludzkiego dozwoloną i chronioną przez państwo, podczas gdy fas odnosiło się do sfery religijnej. Naruszenie ius stanowiło iniuria (bezprawie) i skutkowało sankcjami świeckimi, natomiast naruszenie fas było uznawane za nefas (bezbożność).

• Lex. Według jurysty Gaiusa lex est quod populus iubet atque constituit – ustawą jest to, co lud nakazuje i ustanawia. W okresie republiki ustawy (leges rogatae) były uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia) na wniosek urzędnika mającego ius agendi cum populo.

Każda lex składała się zazwyczaj z trzech części:

1. praescriptio – wstęp zawierający dane wnioskodawcy, datę i miejsce głosowania,
2. rogatio – właściwa treść wniosku ustawodawczego,
3. sanctio – określenie skutków naruszenia przepisów ustawy.

Ustawy dzielono na:

1. leges perfectae – powodowały nieważność czynności i karę,
2. leges minus quam perfectae – nakładały karę, ale czynność pozostawała ważna,
3. leges imperfectae – nie przewidywały sankcji za ich naruszenie.

Co to znaczy, że prawo poklasyczne było epoką prawa stanowionego?

W prawie rzymskim określenie okresu poklasycznego (trwającego od 235 r. n.e. do śmierci Justyniana w 565 r. n.e.) mianem epoki prawa stanowionego wynika z faktu, że w ustroju monarchii absolutnej (dominatu) jedynym twórczym źródłem nowego prawa (ius novum) stało się ustawodawstwo cesarskie. W okresie tym władza ustawodawcza należała niepodzielnie do cesarza, który sprawował ją poprzez wydawanie konstytucji zwanych leges generales. Sam władca był uznawany za postać nadrzędną wobec prawa, co wyrażała zasada: Princeps legibus solutus est – cesarz nie jest związany ustawami.

Nastąpiło przesunięcie znaczeniowe terminów prawnych. Nazwa lex, która w okresie republiki była zarezerwowana dla ustaw zgromadzeń ludowych, zaczęła oznaczać wszelkie przejawy woli cesarza (konstytucje). Z kolei pod pojęciem ius (lub ius vetus) rozumiano teraz „dawne prawo”, czyli dorobek jurystów klasycznych oraz ustawy i edykty z wcześniejszych epok. Cesarze stopniowo wyeliminowali inne czynniki prawotwórcze, które działały w okresie republiki i pryncypatu. Przestały funkcjonować zgromadzenia ludowe, magistratury utraciły samodzielność jurysdykcyjną, a senat przestał wydawać uchwały, stając się jedynie miejscem publikacji decyzji cesarskich.

Wybitna i twórcza rzymska nauka prawa zanikła. Juryści przestali wydawać wiążące opinie we własnym imieniu (zanik ius publice respondendi), a zamiast tego stali się anonimowymi urzędnikami pracującymi w kancelariach cesarskich nad redagowaniem aktów władcy. Ich rola ograniczyła się do porządkowania i upraszczania materiału klasycznego na potrzeby praktyki. Ponieważ ustawodawstwo cesarskie było bardzo obfite i rozproszone, zaczęto tworzyć jego zbiory, zwane kodeksami (codices). Pierwszymi były prywatne Kodeksy Gregoriański i Hermogeniański, a pierwszym urzędowym – Kodeks Teodozjański z 438 r. n.e.

Kodyfikacja Justyniańska i jej elementy

Kodyfikacja Justyniańska to monumentalne dzieło ustawodawcze podjęte w VI wieku n.e. (lata 528–534) przez cesarza Justyniana I Wielkiego, którego celem było uporządkowanie, ujednolicenie i utrwalenie całego dorobku prawa rzymskiego. Prace te prowadzono z wielkim pośpiechem pod kierownictwem wybitnego prawnika Tryboniana, który stał na czele specjalnie powołanych komisji. Zasadnicze dzieło Justyniana składało się z trzech części: Kodeksu, Digestów oraz Instytucji, a po ich ogłoszeniu było uzupełniane przez Nowele.

Co to znaczy, że Digesta Justyniańskie są kodyfikacją ius?

• Digesta (lub Pandekty) stanowią obszerny wybór z pism wybitnych prawników rzymskich, głównie z okresu klasycznego. Pojęcie ius (lub ius vetus) oznaczało w tym czasie „dawne prawo”, czyli dorobek jurysprudencji, który cechował się rozproszeniem i licznymi sprzecznościami. Digesta nadały tym uczonym opiniom oficjalną moc ustawy, czyniąc z nich spójny system prawny obowiązujący w sądach.

• Kodeks Justyniański jako kodyfikacja leges. Pierwszym krokiem Justyniana było zebranie konstytucji cesarskich, określanych w okresie dominatu mianem leges. Ostateczna redakcja z 534 roku, znana jako Codex repetitae praelectionis, obejmuje ponad 4600 konstytucji wydanych od czasów cesarza Hadriana do Justyniana. Zastąpił on wcześniejsze zbiory, takie jak Kodeks Gregoriański, Hermogeniański i Teodozjański.

• Instytucje Justyniańskie. Był to oficjalny podręcznik do nauki prawa przeznaczony dla młodzieży studenckiej, który jednocześnie posiadał pełną moc obowiązującej ustawy. Układ podręcznika został oparty na systematyce Instytucji Gaiusa: osoby, rzeczy, powództwa (personae, res, actiones).

• Novellae. Są to nowe ustawy wydawane przez Justyniana już po zakończeniu kodyfikacji, w latach 535–565. Zostały spisane głównie w języku greckim, aby wyjść naprzeciw potrzebom ludności wschodniej części państwa.

• Corpus Iuris Civilis. To zbiorcza nazwa obejmująca wszystkie części ustawodawstwa Justyniana: Kodeks, Digesta, Instytucje oraz Nowele. Sam Justynian nie nadał temu dziełu wspólnej nazwy, a termin ten został ukuty dopiero w średniowieczu, utrwalony w druku w 1583 roku przez francuskiego humanistę Dionisiusa Gothofredusa. Do dziś pozostaje ono najważniejszym źródłem poznania prawa rzymskiego i fundamentem europejskiej kultury prawnej.

Wróć do spisu treści